VINPA

Trong nhiều thập niên, các cuộc khủng hoảng năng lượng trên thế giới chủ yếu gắn với nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu mỏ. Tuy nhiên, những diễn biến mới tại Biển Đỏ cho thấy rủi ro đang dịch chuyển sang một cấp độ khác, khi chính các tuyến vận tải chiến lược trở thành mắt xích dễ tổn thương nhất của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.

Từ các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại, sự gia tăng của chi phí bảo hiểm đến việc hàng loạt doanh nghiệp vận tải phải tính toán lại hải trình, Biển Đỏ không còn là một điểm nóng khu vực, mà đang nổi lên như phép thử đối với khả năng chống chịu của thị trường năng lượng thế giới. Khi dòng chảy năng lượng bị đe dọa, tác động sẽ không dừng ở giá dầu, mà còn lan rộng sang thương mại, lạm phát và tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Biển Đỏ trước làn sóng bất ổn

Trong nhiều thập niên, Biển Đỏ được biết đến như một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất của thế giới, kết nối Ấn Độ Dương với Địa Trung Hải thông qua eo biển Bab el-Mandeb và kênh đào Suez. Tuyến đường này không chỉ rút ngắn đáng kể thời gian vận chuyển giữa châu Á và châu Âu, mà còn giữ vai trò đặc biệt đối với lưu thông dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng từ Trung Đông. Vì vậy, bất kỳ biến động nào tại đây cũng có thể nhanh chóng lan rộng thành vấn đề của kinh tế toàn cầu.

Những diễn biến gần đây cho thấy nguy cơ đó đang hiện hữu rõ nét hơn. Sau khi xung đột Trung Đông leo thang, các cuộc tấn công nhằm vào tàu chở dầu và nguy cơ gián đoạn hoạt động hàng hải tại eo biển Bab el-Mandeb đã buộc nhiều doanh nghiệp vận tải phải tính toán lại hải trình, trong khi thị trường năng lượng phản ứng nhạy cảm trước khả năng xuất hiện thêm một “điểm nghẽn” mới bên cạnh eo biển Hormuz.

Theo dữ liệu của Kpler, tổng lượng dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ vận chuyển qua eo biển Bab el-Mandeb hiện đạt khoảng 7,4 triệu thùng/ngày, tương đương khoảng 7% sản lượng dầu toàn cầu. Con số này cho thấy Biển Đỏ không chỉ là tuyến vận tải quan trọng, mà còn là mắt xích có ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định của thị trường năng lượng thế giới.

Bà Helima Croft, Trưởng bộ phận Chiến lược Hàng hóa Toàn cầu của RBC Capital Markets, cho rằng điều khiến thị trường lo ngại không phải là nguy cơ thiếu dầu ngay lập tức, mà là việc các tuyến vận tải chiến lược liên tiếp chịu tác động từ căng thẳng địa chính trị. Theo bà, chỉ cần niềm tin vào khả năng lưu thông an toàn bị suy giảm, thị trường sẽ phản ứng trước cả khi nguồn cung thực tế bị gián đoạn.

Điểm đáng chú ý là cách vận hành của thị trường năng lượng hiện đại. Giá dầu không chỉ được quyết định bởi lượng dầu đang được khai thác, mà còn bởi kỳ vọng của giới đầu tư đối với khả năng duy trì dòng chảy năng lượng. Chính vì vậy, mỗi biến động tại Biển Đỏ đều nhanh chóng tác động đến giá dầu, cước vận tải và phí bảo hiểm hàng hải.

Không thiếu dầu, thiếu an toàn

Điều khiến thị trường năng lượng lo ngại hiện nay không phải là thế giới đang thiếu dầu mỏ. Nguồn cung từ các nước sản xuất lớn vẫn được duy trì, trong khi sản lượng của nhiều quốc gia ngoài OPEC tiếp tục tăng. Lượng dự trữ dầu thương mại tại nhiều nền kinh tế cũng chưa ở mức báo động. Tuy nhiên, đối với thị trường năng lượng, điều quan trọng không chỉ là có bao nhiêu dầu được khai thác, mà còn nằm ở việc lượng dầu đó có thể được vận chuyển đến nơi tiêu thụ đúng thời điểm.

Theo Reuters, việc nhiều tàu chở dầu phải tránh eo biển Bab el-Mandeb và đi vòng qua Mũi Hảo Vọng có thể khiến thời gian vận chuyển kéo dài thêm tới 4 tuần. Điều này không chỉ làm tăng chi phí nhiên liệu, thuê tàu và bảo hiểm hàng hải, mà còn làm giảm hiệu suất khai thác đội tàu khi mỗi chuyến đi mất nhiều thời gian hơn. Ngay cả khi sản lượng khai thác không thay đổi, lượng dầu thực tế đến các nhà máy lọc dầu trong cùng một khoảng thời gian vẫn có thể giảm, tạo áp lực lên nguồn cung ngắn hạn tại một số thị trường.

Khác với những cuộc khủng hoảng năng lượng trước đây, giá dầu hiện nay không chỉ phản ánh quan hệ cung, cầu hiện tại mà còn phản ánh kỳ vọng của thị trường đối với những rủi ro trong tương lai. Khi các tuyến hàng hải chiến lược đối mặt với bất ổn, các doanh nghiệp nhập khẩu phải chấp nhận mức cước vận tải và phí bảo hiểm cao hơn để bảo đảm nguồn hàng, trong khi giới giao dịch cũng điều chỉnh kỳ vọng về chi phí lưu thông. Phần chi phí phát sinh này nhanh chóng được cân đối vào giá dầu và các hợp đồng giao dịch, ngay cả khi thế giới chưa rơi vào tình trạng thiếu hụt nguồn cung.

Ông Fatih Birol, Giám đốc điều hành Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), cảnh báo thị trường dầu mỏ có thể bước vào “vùng đỏ” nếu các gián đoạn về vận tải và nguồn cung tiếp tục kéo dài trong giai đoạn nhu cầu nhiên liệu tăng cao. Theo ông, thế giới bước vào giai đoạn hiện nay với lượng dự trữ tương đối dồi dào, nhưng khả năng hấp thụ các cú sốc sẽ suy giảm nếu các tuyến hàng hải chiến lược liên tục đối mặt với bất ổn.

Ở chiều ngược lại, một số chuyên gia cho rằng thị trường dầu mỏ hiện vẫn có những “vùng đệm” nhất định. Công suất dự phòng của một số nước OPEC cùng sản lượng gia tăng từ Mỹ, Brazil, Guyana và Canada giúp giảm nguy cơ thiếu hụt nguồn cung trong ngắn hạn, trong khi lượng dầu dự trữ tại nhiều nền kinh tế lớn vẫn đủ để hạn chế các cú sốc tức thời.

Tuy nhiên, những yếu tố này chủ yếu giúp ổn định nguồn cung, chứ không thể thay thế vai trò của các tuyến vận tải chiến lược. Nếu tình trạng mất an toàn trên Biển Đỏ kéo dài, chi phí vận chuyển, bảo hiểm và thời gian giao hàng vẫn sẽ tiếp tục gia tăng, làm giảm hiệu quả của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Điều đó đồng nghĩa, ngay cả khi dầu vẫn được khai thác đầy đủ, thị trường vẫn phải trả thêm “chi phí rủi ro” để duy trì dòng chảy năng lượng. Chính vì vậy, bài toán của an ninh năng lượng hiện nay không chỉ là bảo đảm có đủ dầu, mà còn là bảo đảm dầu có thể đến được thị trường một cách an toàn, thông suốt và đúng thời điểm.

Điểm nghẽn mới của thị trường dầu mỏ

Sở dĩ Biển Đỏ thu hút sự quan tâm đặc biệt không phải vì đây là nơi sản xuất dầu mỏ, mà vì nó nằm trên một trong những hành lang vận tải quan trọng nhất của thế giới. Nếu eo biển Hormuz được xem là “cửa ra” của dầu mỏ vùng Vịnh, thì Bab el-Mandeb và Biển Đỏ lại là tuyến trung chuyển đưa dòng năng lượng đến các thị trường tiêu thụ. Điều đó khiến vai trò của hai khu vực này bổ sung cho nhau trong cùng một chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh Saudi Arabia tăng cường đưa dầu thô ra cảng Yanbu trên bờ Biển Đỏ nhằm giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz, vai trò của Bab el-Mandeb trong mạng lưới lưu thông năng lượng toàn cầu ngày càng trở nên nổi bật. Điều này đồng nghĩa, nếu tuyến vận tải này bị gián đoạn, khả năng điều tiết dòng chảy dầu mỏ của khu vực cũng sẽ bị thu hẹp đáng kể.

Theo bà Michal Meidan, Giám đốc Chương trình Năng lượng Trung Quốc tại Oxford Institute for Energy Studies, giá trị chiến lược của Biển Đỏ không nằm ở khối lượng dầu đi qua, mà ở vai trò kết nối giữa các trung tâm sản xuất với các thị trường tiêu thụ. Một khi mắt xích này bị gián đoạn, toàn bộ dòng chảy thương mại sẽ phải điều chỉnh, làm giảm hiệu quả của hệ thống năng lượng toàn cầu.

Ở góc độ rộng hơn, Biển Đỏ không đơn thuần là một tuyến vận tải, mà là một bộ phận trong cấu trúc lưu thông dầu mỏ thế giới. Trong bối cảnh nguồn cung ngày càng đa dạng, khả năng xảy ra cú sốc do thiếu dầu đã giảm so với trước đây. Ngược lại, sự phụ thuộc vào một số ít hành lang vận tải chiến lược lại nổi lên như điểm dễ tổn thương nhất của thị trường.

Những tác động kinh tế đã hiện hữu gần như ngay lập tức. Tuy nhiên, điều đáng quan tâm hơn là vì sao một tuyến hàng hải như Biển Đỏ lại có sức ảnh hưởng vượt xa phạm vi của một điểm nóng khu vực. Câu trả lời nằm ở vị trí đặc biệt của tuyến vận tải này trong mạng lưới lưu thông năng lượng toàn cầu, đồng thời cũng lý giải vì sao Biển Đỏ ngày càng trở thành tâm điểm trong tính toán chiến lược của nhiều cường quốc.

Cạnh tranh trên tuyến hàng hải chiến lược

Nếu những biến động tại Biển Đỏ cho thấy sự mong manh của chuỗi cung ứng năng lượng, thì phản ứng của các cường quốc lại phản ánh một thực tế khác: cuộc cạnh tranh địa chính trị đang dịch chuyển từ việc kiểm soát nguồn tài nguyên sang bảo vệ các tuyến vận tải chiến lược. Nói cách khác, điều các quốc gia tìm cách bảo vệ không chỉ là những thùng dầu, mà là khả năng duy trì dòng chảy của chúng.

Diễn biến tại Biển Đỏ thời gian qua cho thấy đây không còn là bài toán riêng của Trung Đông. Sau khi các mối đe dọa nhằm vào hoạt động hàng hải gia tăng, Mỹ tiếp tục duy trì lực lượng hải quân tại khu vực, trong khi Liên minh châu Âu (EU) đẩy mạnh Chiến dịch Aspides nhằm bảo vệ các tàu thương mại. Theo Reuters, nhiều tàu chở dầu đã phải đổi hướng sau các cảnh báo an ninh, còn lưu lượng tàu qua eo biển Bab el-Mandeb tiếp tục suy giảm, phản ánh mức độ thận trọng ngày càng lớn của giới vận tải biển.

Điều đáng chú ý, dù có những lợi ích và cách tiếp cận khác nhau, các nước đều có chung một mục tiêu: không để một tuyến hàng hải chiến lược rơi vào tình trạng bị khống chế hoặc gián đoạn kéo dài. Nếu điều đó xảy ra, thiệt hại sẽ không chỉ dừng ở một quốc gia hay một khu vực, mà có thể lan rộng sang toàn bộ hệ thống thương mại và năng lượng toàn cầu. Chính vì vậy, bảo vệ Biển Đỏ ngày càng được nhìn nhận như một nhiệm vụ duy trì ổn định kinh tế, chứ không đơn thuần là hoạt động quân sự.

Ông Jon Alterman, Chủ tịch Brzezinski về An ninh Toàn cầu và Địa chiến lược tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), cho rằng những diễn biến tại Biển Đỏ phản ánh xu hướng cạnh tranh mới giữa các cường quốc, khi việc duy trì các hành lang thương mại chiến lược ngày càng gắn chặt với lợi ích an ninh và ảnh hưởng quốc tế.

Nhìn rộng hơn, một tuyến hàng hải được duy trì thông suốt không chỉ bảo đảm vận chuyển dầu mỏ, mà còn duy trì niềm tin của thị trường và sự ổn định của chuỗi cung ứng toàn cầu. Vì vậy, cạnh tranh tại Biển Đỏ ngày nay không còn xoay quanh việc kiểm soát một vùng biển, mà là bảo vệ khả năng vận hành của hệ thống thương mại quốc tế. Biển Đỏ vì thế không chỉ là nơi giao cắt giữa châu Á, châu Phi và châu Âu, mà còn là điểm giao thoa giữa địa chính trị và kinh tế, nơi sức mạnh của một quốc gia ngày càng được đo bằng năng lực giữ cho các dòng chảy thương mại và năng lượng không bị đứt gãy.

Bài toán mới của an ninh năng lượng

Những diễn biến tại Biển Đỏ cho thấy một thực tế đáng chú ý: an ninh năng lượng toàn cầu đang được định nghĩa lại. Nếu trước đây, trọng tâm của các quốc gia là bảo đảm quyền tiếp cận các mỏ dầu và duy trì nguồn cung ổn định, thì hiện nay, khả năng bảo vệ các tuyến vận tải chiến lược cũng trở thành điều kiện không thể thiếu. Trong một thế giới mà phần lớn hoạt động thương mại vẫn phụ thuộc vào đường biển, chỉ cần một “điểm nghẽn” bị siết chặt cũng có thể làm gia tăng chi phí, kéo dài thời gian giao hàng và tạo hiệu ứng lan tỏa sang toàn bộ nền kinh tế.

Theo dữ liệu của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), hơn 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu vẫn phải đi qua các “điểm nghẽn” hàng hải như Hormuz, Bab el-Mandeb, kênh đào Suez hay Malacca. Điều này cho thấy, dù thị trường năng lượng đã đa dạng hóa nguồn cung trong nhiều năm qua, sự phụ thuộc vào một số ít tuyến vận tải chiến lược vẫn là điểm dễ tổn thương của hệ thống.

Theo ông Robin Mills, Giám đốc điều hành Qamar Energy và Nghiên cứu viên không thường trú tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu, Đại học Columbia, những biến động gần đây cho thấy các quốc gia sẽ phải đầu tư nhiều hơn vào khả năng chống chịu của hệ thống năng lượng, từ đa dạng hóa tuyến vận tải, mở rộng hạ tầng kết nối đến tăng cường dự trữ chiến lược.

Xu hướng này phản ánh sự thay đổi mang tính dài hạn trong tư duy về an ninh năng lượng toàn cầu. Trong tương lai, an ninh năng lượng sẽ không chỉ được đánh giá bằng trữ lượng dầu mỏ hay công suất khai thác, mà còn bằng khả năng duy trì các dòng chảy năng lượng thông suốt trước những cú sốc địa chính trị. Những gì diễn ra tại Biển Đỏ vì thế không chỉ là phép thử đối với hiện tại, mà còn là tín hiệu định hình chiến lược năng lượng của nhiều quốc gia trong những năm tới.

Lịch sử từng chứng kiến nhiều cú sốc năng lượng bắt nguồn từ thiếu hụt nguồn cung. Tuy nhiên, những diễn biến tại Biển Đỏ cho thấy thách thức của thế kỷ XXI đang dịch chuyển sang một hướng khác: bảo vệ các tuyến vận tải chiến lược có thể quan trọng không kém việc bảo đảm nguồn cung. Đó không chỉ là bài toán của Biển Đỏ, mà còn là phép thử đối với sức chống chịu của nền kinh tế toàn cầu trong một thế giới ngày càng nhiều bất định.